Veerkracht

In de zomer van 2017 werd Kika van Es Europees Kampioen met de Nederlandse voetbalvrouwen. Dat de linksback überhaupt bij die selectie zat, dankt ze aan haar veerkracht. Na een gecompliceerde beenbreuk zag het ernaar uit dat ze niet meer kon voetballen, maar ze knokte zich terug. Veerkracht en doorzettingsvermogen; het zijn subtiele communicatielessen want ook de communicatieadviseur moet over deze talenten beschikken. Maar het verhaal van topsporter Van Es kent er meer: van focus en doelgericht werken tot in dienst staan van het collectief.

“Ik wilde alleen maar voetballen”, vertelt Kika Van Es op het nagenoeg verlaten terrein van A Traginta Conditum in Hengelo. Hier werkt de vrouwenselectie van FC Twente haar wedstrijden af, want in het voetbal is er nog een duidelijk verschil in rang. Waar de Twenteheren ballen in de imposante Grolsch Veste in Enschede voor 30.000 uitzinnige fans, sprinten de Twentedames over de graszoden aan de rand van Hengelo, onder het toeziend oog van een paar honderd mensen op een houten tribune bij een amateurclub.

Van Es maalt er niet om. Zij leeft voor het spelletje. “Hoe ik erbij gekomen ben, is mij een raadsel. Er was in de familie niemand die voetbalde. Maar ik wilde profvoetballer worden.”

Als je nu kijkt op de Nederlandse velden, wetend dat ons land sinds een paar jaar een eredivisie voor vrouwen heeft en dat de Oranje Leeuwinnen de Europese titel veroverden, lijkt dit geen gekke droom: als meisje van vijf zijn er heel veel amateurclubs in de buurt waar je terecht kunt met je ontluikende voetbalambities. Maar toen Van Es in 1996 vijf jaar oud was, waren er precies nul meisjes in haar omgeving die op voetbal gingen, laat staan dat er aparte teams voor meisjes waren. “Ik herinner me dat ik dacht: ik moet een jongetje worden als ik wil voetballen.” Zo gezegd, zo gedaan. De kleine Kika knipt haar blonde lokken kort en gaat op zaterdag als Randy door het leven. “Doordeweeks was ik gewoon Kika, maar ik had wel altijd stoere kleren aan en voelde me één met de jongens die op het schoolplein voetbalden zodra het kon.”

Of het echt nodig was een jongen te worden, dat gelooft Van Es niet. “Ik had als meisje vast ook wel in een team gekund. Maar ik wilde zo graag, dat ik er alles voor deed. Ook jongetje worden.” Ze komt in het selectieteam op de club in Boxmeer, het Brabantse dorp waar ze geboren is en opgroeide. Tot de jonge Randy gescout wordt door PSV. Ze glimlacht meewarig. Dat was wel een probleempje: “Op het voetbalveld, met mijn kortgeknipte haren, zag je geen verschil. Maar toen ze hoorden dat Randy een meisje was, haakten ze af. Een meisje in de opleiding, dat kon in die tijd echt niet.”

De kleine Van Es laat zich niet uit het veld slaan. Ze blijft haar droom najagen en dat betaalt zich uit. In 2007 richt voetbalbond KNVB een eredivisie voor vrouwenteams op. En in 2008 tekent Van Es een contract bij Willem II, een van de ploegen in deze competitie. Niet veel later, op 21 november 2009, debuteert ze in het Nederlands elftal. Het is een wedstrijd tegen Wit-Rusland om deelname aan het WK van 2011.

Een mooie persoonlijke ontwikkeling natuurlijk, al is het vrouwenvoetbal in die tijd, ook op dit niveau, nog redelijk amateuristisch. Van Es: “We speelden op donderdagavond, maar ons publiek bestaat uit jonge meiden die de volgende dag weer fris en fruitig naar school moeten. Zelf konden we ook niet rondkomen van voetballen alleen. Ook wij moesten de volgende dag naar school of werken. Dat is bij een aantal clubs nu wel anders, al kan nog steeds niet iedereen leven van voetbal alleen. Ik vind het mooi te zien dat je nu als meisje kunt voetballen en dat je voor het Nederlands elftal uit kunt komen als dat je droom is.”

LES 1: Kijk niet op naar anderen. Wees jezelf en blijf dicht bij jezelf.

Ondanks al deze ontwikkelingen, blijft het vrouwenvoetbal vooralsnog het kleine zusje in een wereld die door mannen gedomineerd wordt. “Dat zal altijd wel zo zijn”, stelt de linksback nuchter. “Voetbal in ons land is zo groot onder de mannen en van oudsher leeft heel het land daarvoor.” Verwacht bij Van Es geen feministisch voorvechtersverhaal hierover trouwens: “Ik vind dat niet vreemd, hoor. Zo is het nou eenmaal gegroeid. En wij willen in het vrouwenvoetbal helemaal niet tippen aan de mannen. Wij willen zijn wie we zijn, we willen toegankelijk blijven voor ons publiek. Dat is bij de mannen wel anders tegenwoordig. Daar is de afstand tussen speler en publiek veel groter. En natuurlijk willen we net zo groot worden als het mannenvoetbal, maar we kunnen en moeten ons niet vergelijken met hen. Zij zijn sneller en fysieker, of je dat nou leuk vindt of niet. Het moet geen strijd zijn. Als wij gewoon op onze manier laten zien wat we doen en hoe goed we zijn, is dat zoveel belangrijker dan ons blind te staren op de mannen.”

‘Als wij gewoon op onze manier laten zien wat we doen en hoe goed we zijn, is dat zoveel belangrijker dan ons blind te staren op de mannen’

Daar komt nog iets bij: deze zomer, tijdens het EK, stonden de kranten vol van het vrouwenvoetbal. Dat het zoveel leuker is dan mannenvoetbal. De pure passie, de samenwerking, de eerlijkheid op het veld werden in de kranten geroemd. “Bij ons zag je aan alles dat we genoten van het toernooi en van het spelletje. Zelfs op een EK zie je geen enkele speelster vijf keer over de grond rollen en dan de tegenstander een kaart aannaaien. Bij de mannen gaat er zoveel geld om, dat ze in mijn ogen nog weleens voorbijlopen aan het pure plezier van het spel.”
De vrouwen hebben een minder grote geldingsdrang dan de mannen. Waardering krijgen ze toch wel. “We hebben onszelf op de kaart gezet als een team dat durft te voetballen”, stelt Van Es. “We hebben voor alles en iedereen de tijd genomen. Dat is onze kracht.” Het betaalt zich ook uit: jeugdvriendin en collega bij het Nederlands elftal Lieke Martens werd op 23 oktober 2017 gekroond tot voetbalster van het jaar op het gala van mondiale voetbalbond FIFA. “Lieke kan hartstikke goed voetballen. Dat kon ze voor die trofee ook al, alleen werd het niet gezien. Ik ben blij dat de FIFA het ziet. Het is top voor Lieke maar ook voor het team: wij laten haar in haar kracht spelen. We gaan voor elkaar door het vuur. Wij willen presteren als team en daar doen we alles voor.”
Dat Van Es tijdens de EK-finale vervolgens in de zesde minuut een penalty veroorzaakt, waardoor het team 0-1 achter komt te staan, is natuurlijk balen. “Maar ik heb geen seconde gedacht: nu is het voorbij. Juist omdat we zo hecht zijn. Op zo’n toernooi kom je in een flow: wij gingen niet verliezen. No way. We vochten met en voor elkaar. Als ik mijn kop laat hangen, heeft het team niks meer aan me. Dat zeiden de meiden in het veld ook: kop op, we gaan ervoor.”

LES 2: Voor het beste resultaat moet je jezelf volledig geven voor het team waarin je werkt. Je bent er voor elkaar en met elkaar.

Om in teamverband optimaal te functioneren, moet je te allen tijde doorzetten. En weten wat je doel is en daar volledig voor gaan. Aan doorzettingsvermogen en doelgericht werken schort het bij Van Es in ieder geval niet. In de kwalificaties voor het WK 2015 wordt ze, in de wedstrijd tegen Griekenland van april 2014, letterlijk verrot geschopt door een tegenstander. Haar been knakte simpelweg dubbel: het brak op meerdere plaatsen. Voor de betere ramptoerist: doe geen moeite, de KNVB heeft de beelden nooit vrijgegeven; te gruwelijk. Het enige wat je kunt vinden op internet, is een foto van een slapende Van Es in het ziekenhuis, haar rechterbeen van teen tot lies in een enorme gipsklomp en haar gezicht van droefenis gegroefd.
“We speelden voor het WK. Dat werd mij ontnomen. Het zag ernaar uit dat ik nooit meer zou kunnen spelen. Dat alles waar ik mijn hele leven voor vocht, zou wegvallen. Dat kon er bij mij niet in. Zonder voetbal ben ik een zielig hoopje mens.” Ze is doodeerlijk als ze dit zegt. Om erna strijdbaar te stellen: “Ik had een nieuw doel nodig.”
In eerste instantie, hoe onrealistisch achteraf ook voor haarzelf, is dat doel het WK 2015, waar het Nederlands elftal zich voor plaatst. “Ik had een jaar om weer fit te worden. Volstrekt niet te doen, want het bot had al een jaar nodig om goed te helen. Laat staan dat ik weer mijn oude niveau kon halen in die tijd.” Toch houdt dit doel haar staande. Ook bij tegenslag. Als haar lichaam de ijzeren pin in haar been afstoot, is ze resoluut: zet er een nieuwe in. Ook als bij die operatie haar been mogelijk opnieuw kan breken. Ze moet en zal op het groene gras van de WK-velden staan.

Na die tweede operatie begint een lange periode van herstel. Herstel dat met hobbels komt. Zo moet ze zichzelf in de ogen kijken en beseffen dat het WK niet gaat lukken. “Niet alleen duurde het herstel te lang, ik had ook een soort posttraumatisch stresssyndroom. Ik heb als een peuter opnieuw moeten leren lopen. Bij de eerste trainingen die ik afwerkte op het voetbalveld kon ik niet eens rennen. En die breuk deed iets in mijn hoofd: ik ging anders bewegen, bang dat er weer iets zou gebeuren. Mensen om mij heen zagen dat ik hulp nodig had. Ik ben Kika omdat ik kan voetballen, maar ik was mezelf niet meer op het veld. Ik deed van alles om mijn been te beschermen, werd boos op anderen als ze de strijd aangingen om de bal. Uiteindelijk heb ik een psycholoog in de arm genomen. Die heeft me geholpen mijn blessure een plek te geven.”
Topsport is een harde wereld en je moet er veel voor laten om op het hoogste niveau mee te kunnen. “Als er mensen zijn die je kunnen helpen om weer op dat niveau uit te komen, moet je dat doen. Dat is mijn les: hulp zoeken bij het verwezenlijken van je droom is geen zwakte. Er zijn genoeg mensen die zich ervoor schamen, maar hoe sterk is het als je kunt toegeven dat je het even niet alleen kunt oplossen? Ik ben daar in ieder geval veel sterker van geworden. Ik was niet ziek, al is dat wel wat je vaak hoort zeggen.”

Kika van Es

LES 3: Er zijn geen zwaktes in het verwezenlijken van je droom of doel. Zoek de hulp die voorhanden is als je het even niet alleen afkunt.

Nog een, voor sommigen wellicht bijzondere, stap in haar weg terug naar de top: Kika van Es besluit in 2016 een stap achteruit te doen om verder te komen. Ze kijkt tevreden: “Ik speelde bij PSV, maar vond daar niet de steun die ik nodig had om weer tot de top te gaan horen. Toen ben ik overgestapt naar Achilles, waar ik het vertrouwen van de coach kreeg en weer speelminuten ging maken. Achilles is een veel minder sterke club dan PSV of Twente, waar ik nu speel, maar voor mij was dit juist goed. Ik durf zelfs te stellen dat dit de belangrijkste stap geweest is in mijn carrière. Ik wil elke week spelen, vertrouwen krijgen. Bij PSV lukte dat niet. Ik voelde bij Achilles dat ik daar mensen om me heen kreeg die me ervan konden overtuigen dat ik iets kan. Dat gevoel zakt weg als je zo lang uitgeschakeld bent.”
Haar coach bij Achilles stelt direct dat Van Es het EK gaat halen. Zelf durft ze dat pas toe te geven op het moment dat ze de opstelling voor de eerste wedstrijd van het toernooi te horen krijgt. “Ik heb een klein wezentje op mijn schouder zitten, die me toefluistert dat het toch tegen kan vallen. En ik wilde mezelf niet nog meer teleurstellen. Met die blessure heb ik zoveel tegenslagen gehad, dat ik een nieuwe domper simpelweg buitengesloten heb. Pas toen ik te horen kreeg dat ik zou spelen, viel alles op zijn plaats. Was alle knokken om weer op mijn oude niveau te komen de moeite waard. Het heeft me ook geleerd: bijt je vast in je droom en ga er altijd volledig voor.”

LES 4: Koester je droom, richt je op je doel, en stel alles in het werk om dat te halen. Vergeet daarbij niet: soms is even een stap terugdoen de enige manier om vooruit te komen.

Het EK is een intense beleving, vertelt Van Es. In haar ogen komt een schittering als ze het zegt. “Ik heb van dag tot dag genoten. Elke keer dat ik op het veld stond, was ik zo gelukkig. Tegen de andere meiden heb ik gezegd: wees blij dat je hier überhaupt mag voetballen. Geniet van elke seconde dat je er bent.” Als iemand weet dat het een lot uit de loterij is om een groot toernooi te spelen, dan is het Van Es wel. “Ja, ik weet wat het is als je droom afgepakt wordt”, glimlacht ze. “Het kan zomaar voorbij zijn. Elke wedstrijd kan de laatste zijn.”
Juist dat Van Es dit vertelt, maakt grote indruk op de groep. Sowieso delen de spelers lief en leed. Ze spreken met en over elkaar, leren elkaar door en door kennen. “In het heetst van de strijd reageer je allemaal anders. De een is gevoelig voor kritiek, de ander vindt het fijn als je zegt waar het op staat. Het is belangrijk daar vooraf over te praten. Zo leer je de finesses van elkaar kennen en is optimaal samenwerken mogelijk. Voetbal is communiceren, elkaar echt begrijpen. Begrijp elkaar volledig om elkaar op het juiste moment op de juiste manier te ondersteunen. We zijn in het veld een soort mental coaches van elkaar.”

‘Ik weet wat het is als je droom afgepakt wordt. Het kan zomaar voorbij zijn. Elke wedstrijd kan de laatste zijn’

LES 5: Begrijp de mensen in je team. Volledig. Alleen zo kun je optimaal samenwerken en voor de volle winst gaan.

Na het winnen van het EK is er veel veranderd in haar leven. Als persoon is ze niet veranderd, durft Van Es te stellen: “Ik ben en blijf de nuchtere Brabo die overal voor open staat. Maar je hebt wel veel vrienden ineens. Ik vond het lastig een goede balans te vinden tussen tijd voor mezelf en de aandacht die mensen van je vragen. Maar ik ben iedereen dankbaar voor de steun die ze me geven. En nee, ik wil echt niet altijd op de foto en als ik in de sauna zit, wil ik eigenlijk niet even een praatje maken. Maar ik ben wel ambassadeur van het Nederlandse vrouwenvoetbal en daar hoort deze aandacht bij. Mijn carrière en mijn kansen in het leven heb ik aan mijn familie, vrienden en fans te danken. Twee minuten van mijn tijd betekent zoveel voor iemand. En met die wetenschap kan ik er zelf ook van genieten. Want vergeet niet: voor je het weet is het voorbij.”